Wyobraźmy sobie scenę, która jeszcze piętnaście lat temu wydawałaby się absurdalna: matka budzącą dwuletnie dziecko z drzemki, żeby zdążyć z publikacją sponsorowanego posta na Instagramie. Dziecko musi wyglądać na „naturalnie roześmiane", tło powinno być jasne i estetyczne, a produkt – ekologiczny krem do twarzy – musi znaleźć się w kadrze, ale nie zbyt nachalnie. To nie jest fikcja literacka. To codzienność wielu rodzin, które zbudowały swoją obecność w mediach społecznościowych wokół wizerunku potomstwa.

Od rodzicielstwa do zarządzania marką

Termin „sharenting" – zbitka angielskich słów sharing i parenting – pojawił się w debacie publicznej na początku drugiej dekady XXI wieku, ale zjawisko, które opisuje, ewoluowało w kierunku znacznie bardziej niepokojącym niż zwykłe dzielenie się rodzicielską dumą. Alicia Blum-Ross i Sonia Livingstone w swoich badaniach z 2017 roku zwróciły uwagę na fundamentalną zmianę: rodzice przestali być jedynie narratorami życia swoich dzieci, a stali się kuratorami ich cyfrowego wizerunku – z rosnącą świadomością, że ten wizerunek ma wymierną wartość rynkową.1

Współczesny influencer parentingowy nie publikuje zdjęć dziecka dlatego, że chce je pokazać babci mieszkającej w innym mieście. Publikuje je, ponieważ każde takie zdjęcie jest elementem przemyślanej strategii budowania zasięgów, angażowania odbiorców i – ostatecznie – generowania przychodu. Anna Brosch już w 2016 roku pisała o tym, że sharenting staje się praktyką, w której granica między troską rodzicielską a eksploatacją wizerunku dziecka ulega niebezpiecznemu zatarciu.2

Dziecko jako content

Problem nie polega na tym, że rodzice fotografują swoje dzieci. Problem zaczyna się tam, gdzie dziecko przestaje być podmiotem, a staje się contentem – treścią optymalizowaną pod algorytmy platform społecznościowych. Crystal Abidin, badaczka mikrocelebrytyzmu w Azji Południowo-Wschodniej, jako jedna z pierwszych opisała mechanizm, w którym influencerzy traktują swoje potomstwo jako „naturalny" element marki osobistej, budując wokół niego narrację autentyczności i bliskości, która jest w istocie starannie wyreżyserowaną strategią komercyjną.3

W tym modelu dziecko pełni funkcję katalizatora zaangażowania. Posty z udziałem dzieci generują średnio trzykrotnie więcej interakcji niż treści bez nich – wiedzą o tym zarówno twórcy, jak i marki, które z nimi współpracują. Powstaje więc układ, w którym interesy ekonomiczne rodzica-influencera wchodzą w bezpośredni konflikt z prawem dziecka do prywatności i autonomii.

Konflikt ról: opiekun kontra menedżer

Ten konflikt interesów jest szczególnie dotkliwy, ponieważ dziecko – w przeciwieństwie do dorosłego celebryty – nie wybrało życia publicznego i nie ma możliwości wyrażenia świadomej zgody na wykorzystanie swojego wizerunku. Dwulatek nie rozumie, czym jest Instagram, trzylatka nie wie, że jej poranny płacz został nagrany i obejrzany przez dwieście tysięcy osób, a sześciolatek nie potrafi ocenić długoterminowych konsekwencji tego, że jego trudności szkolne stały się tematem viralowego filmiku.

Prawo w większości krajów europejskich nie nadąża za tą rzeczywistością. Polskie przepisy dotyczące ochrony wizerunku dziecka powstały w epoce, gdy największym zagrożeniem było nieautoryzowane zdjęcie w gazecie, nie zaś systematyczne budowanie marki komercyjnej na fundamencie codziennego życia kilkulatka. Francja, która w 2024 roku jako pierwsza w Europie wprowadziła prawo regulujące pracę dzieci-influencerów, wyznaczyła kierunek, ale wciąż pozostaje wyjątkiem na mapie kontynentu.

Pytanie, które powinniśmy sobie zadać, nie brzmi: „czy rodzice mają prawo publikować zdjęcia swoich dzieci?" – bo oczywiście mają. Pytanie brzmi: w którym momencie rodzicielska duma przechodzi w zawodową eksploatację i kto powinien pilnować tej granicy, skoro sami zainteresowani mają oczywisty powód, żeby jej nie dostrzegać.

Pierre Bourdieu prawdopodobnie nie wyobrażał sobie Instagrama, gdy w latach osiemdziesiątych XX wieku formułował swoją teorię kapitałów. A jednak jego aparat pojęciowy okazuje się zaskakująco precyzyjnym narzędziem do analizy tego, co dzieje się w świecie rodzicielskiego influencerstwa – świecie, w którym urocze zdjęcie trzylatka jedzącej lody jest jednocześnie aktem miłości, gestem autoprezentacji i instrumentem finansowym.

Cztery kapitały, jedno dziecko

Przypomnijmy: Bourdieu wyróżnił cztery formy kapitału, które jednostki gromadzą i wymieniają w przestrzeni społecznej. Kapitał ekonomiczny to pieniądze i dobra materialne. Kapitał kulturowy obejmuje wiedzę, kompetencje, wykształcenie i gust. Kapitał społeczny to sieć relacji i kontaktów. Wreszcie kapitał symboliczny – prestiż, uznanie, autorytet – działa jako swoista nadbudowa nad trzema pozostałymi, legitymizując pozycję jednostki w hierarchii społecznej.1

To, co Bourdieu uznawał za kluczową dynamikę życia społecznego, to konwersja – nieustanne przekształcanie jednego rodzaju kapitału w inny. Absolwent prestiżowej uczelni (kapitał kulturowy) nawiązuje kontakty w branży (kapitał społeczny), co prowadzi do lukratywnej kariery (kapitał ekonomiczny) i statusu eksperta (kapitał symboliczny). Ten mechanizm, opisany jeszcze wyraźniej w późniejszych pracach Bourdieu2, w erze mediów społecznościowych nabrał tempa, jakiego francuski socjolog nie mógłby przewidzieć.

Dziecko jako katalizator konwersji

Najbardziej niepokojącym aspektem tej dynamiki jest rola, jaką w niej odgrywa dziecko. Nie jest ono beneficjentem procesu konwersji kapitałów – jest jego katalizatorem. Rodzic gromadzi obserwujących dzięki treściom z udziałem dziecka, buduje na tej bazie markę osobistą, monetyzuje zasięgi, a następnie reinwestuje zyski w dalszą produkcję contentu. Dziecko jest jednocześnie surowcem, narzędziem produkcji i – nieświadomie – twarzą marki.

Andra Siibak i Keily Traks w swoich badaniach nad estońskimi rodzinami zwróciły uwagę na asymetrię władzy wpisaną w tę relację: rodzic kontroluje zarówno produkcję wizerunku dziecka, jak i dystrybucję zysków płynących z jego eksploatacji.3 Dziecko nie ma głosu w kwestii tego, jakie fragmenty jego życia zostaną upublicznione, nie uczestniczy w negocjacjach ze sponsorami i nie otrzymuje wynagrodzenia za swoją – bo trudno to nazwać inaczej – pracę.

Asymetria, która wymaga nazwania

To właśnie Bourdieu daje nam narzędzia do zrozumienia, dlaczego ta sytuacja jest strukturalnie niesprawiedliwa – nie tylko moralnie niewygodna. W jego ujęciu każda forma kapitału wiąże się z władzą: władzą definiowania, klasyfikowania, narzucania ram interpretacyjnych. Rodzic-influencer posiada wszystkie cztery formy kapitału i swobodnie je konwertuje. Dziecko nie posiada żadnej – nie dlatego, że jest za małe, żeby je zdobyć, lecz dlatego, że system jest tak skonstruowany, iż kapitały generowane przez jego wizerunek zasilają konto rodzica.

Porównanie z tradycyjnym show-biznesem nasuwa się samo. Dziecko-aktor w Hollywood przynajmniej formalnie podlega regulacjom dotyczącym czasu pracy, wynagrodzenia i ochrony zarobków (tzw. prawo Coogana). Dziecko-influencer w Polsce nie podlega żadnym analogicznym przepisom. Jego „praca" odbywa się w domu, nie jest rejestrowana jako praca, a zyski z niej trafiają na konto rodzica bez jakiejkolwiek instytucjonalnej kontroli.

Teoria Bourdieu nie daje gotowych rozwiązań prawnych ani etycznych. Daje jednak coś równie cennego: język, w którym można precyzyjnie opisać mechanizm, który bez tego języka wygląda po prostu jak „rodzice wrzucający zdjęcia dzieci". Za fasadą niewinności kryje się bowiem system konwersji kapitałów, w którym jedno z ogniw – to najmłodsze – nie ma żadnej sprawczości.

Erving Goffman pisał o życiu społecznym jako o teatrze, w którym każdy z nas odgrywa starannie przygotowane role, przełączając się między sceną a kulisami. Jego koncepcja dramaturgii społecznej, sformułowana w 1959 roku, miała opisywać interakcje twarzą w twarz w kawiarniach, biurach i na ulicach. Sześćdziesiąt lat później okazuje się, że Instagram jest sceną doskonalszą niż cokolwiek, co Goffman mógł zaobserwować – sceną, na której spektakl trwa dwadzieścia cztery godziny na dobę, widownia liczy setki tysięcy osób, a wśród aktorów są dzieci, które nigdy nie prosiły o angaż.1

Fasada osobista i dziecko jako dekoracja

W Goffmanowskim modelu każdy aktor społeczny dysponuje „fasadą osobistą" – zestawem rekwizytów, gestów i atrybutów, które służą budowaniu pożądanego wrażenia. Fasada składa się z elementów, które aktor kontroluje: ubioru, mimiki, sposobu mówienia. Ale obejmuje też „dekorację" – otoczenie, w którym rozgrywa się przedstawienie. Mieszkanie, samochód, krajobraz w tle. I – w przypadku rodzica-influencera – dziecko.

Bernie Hogan rozszerzył koncepcję Goffmana na świat cyfrowy, argumentując, że profile w mediach społecznościowych funkcjonują jak „wystawy" – starannie kuratorowane prezentacje tożsamości, które w odróżnieniu od interakcji na żywo mogą być nieskończenie szlifowane przed publikacją.2 Kumar i Schoenebeck poszli dalej, pokazując, że rodzice świadomie konstruują cyfrowe wizerunki swoich dzieci w sposób, który odzwierciedla ich własne aspiracje tożsamościowe, a nie rzeczywistość życia z małym dzieckiem.3

Front stage bez backstage'u

Kluczową kategorią w dramaturgii Goffmana jest rozróżnienie między front stage (sceną) a backstage (kulisami). Na scenie odgrywamy role; za kulisami odpoczywamy, przygotowujemy się, jesteśmy „sobą". Zdrowe funkcjonowanie społeczne wymaga obu przestrzeni. Tymczasem commercial sharenting – praktyka systematycznego komercyjnego wykorzystywania wizerunku dziecka w mediach społecznościowych – likwiduje backstage dziecka niemal całkowicie.4

Poranny płacz, pierwszy dzień w przedszkolu, wizyta u dentysty, kłótnia z rodzeństwem – momenty, które w normalnym dzieciństwie pozostają za kulisami, stają się materiałem na content. Crystal Abidin opisała ten mechanizm jako „intimate labour" – pracę intymności, w której prywatne chwile są przekształcane w towary medialne.5 Catherine Archer wskazała z kolei na długofalowe konsekwencje tego procesu: dzieci dorastające bez poczucia backstage'u mogą mieć trudności z budowaniem autentycznych relacji i tożsamości w dorosłym życiu.6

Od sceny do lejka

Goffmanowska metafora teatru pozwala zrozumieć, jak dziecko funkcjonuje w przestrzeni symbolicznej. Ale influencer marketing ma też swoją zimną, analityczną stronę – lejek sprzedażowy, czyli model opisujący drogę konsumenta od pierwszego kontaktu z marką do zakupu. I tu dziecko odgrywa rolę na każdym etapie, choć nikt go o to nie pytał. Kopecky i współpracownicy zwrócili uwagę, że komercyjne wykorzystanie wizerunku dziecka wykracza daleko poza pojedyncze posty sponsorowane – stanowi element systematycznej strategii marketingowej.7

Na szczycie lejka jest uwaga: urocze zdjęcia i filmy z dzieckiem przyciągają nowych odbiorców, algorytmy je promują, zasięgi rosną. Etap drugi to zaangażowanie: widzowie zaczynają śledzić codzienność rodziny, buduje się emocjonalna więź parasocjalna – poczucie, że „znam to dziecko", „kibicuję tej rodzinie". Trzeci etap to rekomendacja: produkt pojawia się w „naturalnym" kontekście życia rodzinnego – dziecko je jogurt danej marki, bawi się konkretną zabawką, nosi ubrania od sponsora. Wreszcie konwersja: obserwujący kupuje produkt, bo ufa rodzicowi-influencerowi tak, jak ufa znajomemu. Na każdym z tych etapów dziecko pełni kluczową funkcję – i na żadnym z nich nie jest pytane o zgodę.

Rekwizyt, który dorośnie

Goffman pisał o „zarządzaniu wrażeniem" jako o uniwersalnej kompetencji społecznej – umiejętności, którą każdy dorosły opanowuje w procesie socjalizacji. Ale zarządzanie wrażeniem zakłada świadomość i dobrowolność. Dziecko-influencer nie zarządza wrażeniem – wrażenie jest zarządzane za nie. Nie wybiera roli – jest w nią obsadzone. Nie kontroluje fasady – jest jej częścią.

Najbardziej ironiczny aspekt tej sytuacji polega na tym, że te dzieci kiedyś dorosną. I odkryją, że ich backstage – te wszystkie prywatne, kruche, intymne momenty dzieciństwa – został na zawsze przeniesiony na scenę. Bez ich wiedzy, bez ich zgody i często – co najtrudniej im będzie zaakceptować – dla cudzego zysku.

Zanim dziecko wypowie pierwsze słowo, internet wie o nim już całkiem sporo. Zdjęcie z USG wrzucone na Facebooka, post o wynikach badań prenatalnych, relacja z baby shower — to wszystko dane. Dane, które nie znikają, które indeksują wyszukiwarki i które kiedyś mogą trafić w ręce osób, o których istnieniu rodzice nawet nie pomyśleli. Według raportu AVG Technologies z 2014 roku aż 81 procent dzieci w krajach zachodnich posiada jakąś formę obecności cyfrowej przed ukończeniem drugiego roku życia, a niemal jedna trzecia pojawia się w sieci jeszcze przed narodzinami.1 Od tego czasu proporcje te z pewnością wzrosły.

Trzy warstwy jednego śladu

Badacze cyfrowego dzieciństwa wyróżniają trzy kategorie śladów. Pierwszy to ślad aktywny — wszystko, co dziecko samo publikuje, gdy już dorośnie na tyle, by obsługiwać smartfon. Drugi to ślad pasywny: pliki cookies, dane lokalizacyjne, metadane zdjęć gromadzone bez świadomego udziału użytkownika. Trzeci, bodaj najbardziej problematyczny, to ślad tworzony przez innych — przez rodziców, dziadków, nauczycieli, rówieśników. Sonia Livingstone i jej zespół z London School of Economics podkreślają, że ta ostatnia kategoria wymyka się wszelkim mechanizmom kontroli, bo decyzja o publikacji należy do kogoś, kto nie jest podmiotem danych.2

Dane, które nie starzeją się razem z dzieckiem

Problem z cyfrowym śladem nie polega wyłącznie na tym, że istnieje. Polega na tym, że jest trwały w sposób, którego ludzka intuicja nie obejmuje. Zdjęcie pięciolatka w kostiumie kąpielowym, opublikowane z niewinną intencją, może za piętnaście lat zostać wyrwane z kontekstu. Stacy Steinberg, prawniczka z Uniwersytetu Florydy, jako jedna z pierwszych zwróciła uwagę na fundamentalny konflikt między prawem rodzica do dzielenia się swoim życiem a prawem dziecka do prywatności — a w konsekwencji do kształtowania własnej tożsamości cyfrowej.3

Konsekwencje bywają przy tym bardzo konkretne i wymierne finansowo. Australijski urząd eSafety Commissioner szacuje, że do 2030 roku kradzież tożsamości oparta na danych publikowanych przez rodziców w mediach społecznościowych może odpowiadać nawet za dwie trzecie przypadków oszustw tożsamościowych wymierzonych w osoby niepełnoletnie.4 Imię, data urodzenia, nazwa szkoły, zdjęcie z wakacji z geotagiem — dla kogoś, kto buduje fałszywy profil kredytowy, to komplet materiałów wyjściowych.

Bagaż, którego nie da się odstawić

Najgłębszy paradoks polega na tym, że ślad cyfrowy rośnie najszybciej w okresie, gdy jego podmiot nie ma żadnego wpływu na ten proces. Noworodek nie protestuje, gdy jego zdjęcie trafia na Instagram. Trzylatek nie rozumie, że filmik z przedszkolnego występu będzie dostępny za dwadzieścia lat. A nastolatek, który w końcu chce przejąć kontrolę nad swoim wizerunkiem, odkrywa, że internet pamięta więcej, niż on sam. To nie jest kwestia technologiczna — to kwestia praw podstawowych. I dopóki nie potraktujemy jej z odpowiednią powagą, cyfrowy bagaż kolejnych pokoleń będzie tylko cięższy.

Kiedy dziesięciolatek otwiera TikToka, algorytm potrzebuje mniej niż czterdziestu minut, by zbudować zaskakująco precyzyjny profil jego zainteresowań, podatności emocjonalnych i nawyków konsumpcyjnych. To nie hipoteza — to wynik eksperymentów, które powtarzano wielokrotnie od czasu, gdy Eli Pariser po raz pierwszy opisał mechanizm bańki filtrującej.1 Różnica polega na tym, że Pariser pisał o dorosłych. Dzieci są łatwiejsze do sprofilowania, bo ich wzorce zachowań są bardziej przewidywalne, a mechanizmy krytyczne — dopiero w budowie.

Maszyna rekomendacji nie rozróżnia wieku

Systemy rekomendacji YouTube Kids czy TikToka teoretycznie podlegają ograniczeniom wiekowym. Praktycznie — optymalizują pod kątem jednej metryki: czasu spędzonego w aplikacji. Jenny Radesky i jej zespół z Uniwersytetu Michigan przeanalizowali tysiące interakcji dzieci z aplikacjami mobilnymi i doszli do wniosku, że tak zwane dark patterns — manipulacyjne wzorce interfejsu — pojawiają się w aplikacjach przeznaczonych dla dzieci równie często, jak w tych dla dorosłych.2 Pulsujące przyciski wymuszające kliknięcie, fałszywe powiadomienia, nagrody za codzienne logowanie — to nie są błędy projektowe. To architektura zysku.

Zabawki, które słuchają

Problem wykracza daleko poza ekrany. Inteligentne zabawki podłączone do internetu — od lalek z mikrofonami po interaktywne roboty edukacyjne — tworzą kolejną warstwę profilowania. Już w 2013 roku Donna Holloway i jej współpracownicy ostrzegali, że Internet Rzeczy w pokoju dziecięcym zmienia fundamentalnie relację między zabawą a nadzorem.3 Dziś inteligentne zegarki dla dzieci przesyłają dane lokalizacyjne w czasie rzeczywistym, asystenci głosowi nagrywają rozmowy prowadzone w pokoju dziecięcym, a algorytmy przetwarzają te informacje, budując profile behawioralne, do których nie ma dostępu ani dziecko, ani często sam rodzic.

Twarz dziecka w zbiorze treningowym

Jest jeszcze wymiar, o którym większość rodziców nie ma pojęcia. Zdjęcia dzieci publikowane w mediach społecznościowych trafiają do zbiorów danych wykorzystywanych do trenowania modeli sztucznej inteligencji — systemów rozpoznawania twarzy, generatorów obrazów, narzędzi deepfake. Raport UNICEF z 2021 roku wprost wskazuje, że dzieci są nieproporcjonalnie narażone na wykorzystanie ich wizerunku przez systemy AI, bo nie posiadają narzędzi prawnych ani świadomości, by się przed tym bronić.4 Technologia deepfake, która jeszcze kilka lat temu wymagała zaawansowanej wiedzy, dziś jest dostępna w postaci darmowych aplikacji mobilnych. Konsekwencje — od cyberprzemocy rówieśniczej po materiały wykorzystujące seksualnie wizerunek dziecka — nie wymagają rozwinięcia.

Shoshana Zuboff, autorka pojęcia „kapitalizm nadzoru", argumentuje, że cały ten ekosystem nie jest serią przypadkowych nadużyć, lecz spójnym modelem biznesowym, w którym ludzkie doświadczenie — także doświadczenie dziecka — stanowi surowiec do ekstrakcji danych predykcyjnych.5 Dzieci nie są tu ofiarami ubocznymi. Są idealnym użytkownikiem — lojalnym, bezkrytycznym, łatwym do utrzymania w pętli zaangażowania.

Co mogą zrobić rodzice?

Nie chodzi o to, by odciąć dzieci od technologii — to ani możliwe, ani pożądane. Chodzi o to, by rodzice rozumieli reguły gry, w której ich dzieci uczestniczą, zanim nauczą się czytać regulaminy. Poniższe zasady nie eliminują ryzyka, ale znacząco je ograniczają.

Algorytmy nie znikną. Sztuczna inteligencja będzie coraz głębiej wchodziła w codzienność dzieci — w edukację, rozrywkę, relacje społeczne. Pytanie nie brzmi, czy da się ten proces zatrzymać, lecz czy zdążymy zbudować ramy, które uczynią go bezpiecznym. Na razie przegrywamy ten wyścig z czasem.

W 1939 roku Jackie Coogan – dziecięca gwiazda Hollywood, która u boku Charliego Chaplina zarobiła fortunę – odkrył, że jego rodzice wydali niemal cały jego majątek. Z czterech milionów dolarów zostało mu niecałe trzydzieści pięć tysięcy. Skandal był na tyle głośny, że stan Kalifornia uchwalił w 1939 roku California Child Actor's Bill, znany później jako Coogan Law – prawo nakładające na rodziców obowiązek odkładania części zarobków dziecka-aktora na specjalny, chroniony rachunek powierniczy. Minęło niemal dziewięćdziesiąt lat, a ten sam problem wrócił w zupełnie nowej odsłonie. Tyle że dziś scena nie jest w Paramount Studios, tylko na TikToku, a zamiast scenariusza jest algorytm.

Miliony z dziecięcego ekranu

Kanał Ryan's World na YouTube, prowadzony przez rodziców chłopca, który zaczął nagrywać recenzje zabawek w wieku trzech lat, wygenerował do 2020 roku przychody szacowane na ponad dwieście milionów dolarów. Ryan Kaji jest najsłynniejszym, ale bynajmniej nie jedynym przypadkiem. W Stanach Zjednoczonych, według raportu Pew Research Center z 2023 roku, filmy z udziałem dzieci poniżej trzynastego roku życia uzyskują na YouTube średnio trzykrotnie więcej wyświetleń niż treści bez ich udziału.1 Za każdym wyświetleniem stoi przychód reklamowy. Za każdym przychodem – dziecko, które nie podpisywało żadnej umowy i nie zobaczy ani grosza, chyba że rodzice zdecydują inaczej.

Problem jest strukturalny, nie moralny. Większość rodziców tworzących treści z udziałem dzieci nie postrzega siebie jako pracodawców – widzą się jako rodzice, którzy po prostu dokumentują codzienność. Ale algorytmy platform nie rozróżniają między domowym filmikiem a profesjonalną produkcją. Jeśli treść generuje miliony wyświetleń i tysiące dolarów miesięcznie, mamy do czynienia z pracą zarobkową – tylko że prawa pracy jej nie obejmują.

Francja: pierwsze prawo, które nazywa rzeczy po imieniu

W październiku 2020 roku Francja uchwaliła ustawę regulującą pracę dzieci-influencerów – pierwszą tego typu na świecie. Prawo, którego autorem był poseł Bruno Studer, nakłada na platformy obowiązek wykrywania i usuwania treści z udziałem małoletnich, gdy te treści mają charakter komercyjny i nie zostały objęte stosownym zezwoleniem. Wymaga też, by zarobki dziecka były deponowane na rachunku powierniczym – wprost nawiązując do logiki Coogan Law – do którego dziecko uzyskuje dostęp po ukończeniu szesnastego roku życia.2

Francuskie prawo ma jednak wyraźne ograniczenia. Dotyczy wyłącznie treści o charakterze komercyjnym, co pozostawia szeroką szarą strefę – rodzic, który nie zarabia bezpośrednio na filmach z dzieckiem, ale buduje dzięki nim bazę obserwujących, którą później monetyzuje, formalnie nie podlega regulacji. Poza tym egzekwowanie prawa w środowisku cyfrowym okazuje się wyzwaniem logistycznym na skalę, której francuski ustawodawca chyba do końca nie przewidział.

Polska: luka, której nikt nie wypełnia

Polskie prawo w zasadzie milczy na temat dzieci-influencerów. Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowi, że rodzice zarządzają majątkiem dziecka, ale „powinni sprawować ten zarząd z należytą starannością". Kodeks pracy zabrania zatrudniania dzieci poniżej szesnastego roku życia, ale przewiduje wyjątki dla działalności artystycznej i kulturalnej – za zgodą inspektora pracy. Problem w tym, że nagrywanie filmów na YouTube nie jest traktowane jako „działalność artystyczna" w rozumieniu przepisów, choć de facto nią jest. Powstaje więc sytuacja, w której dziecko pracujące w teatrze podlega ochronie prawnej, a dziecko pracujące przed kamerą telefonu w domowym salonie – nie.

Rzecznik Praw Dziecka w raporcie z 2022 roku zwracał uwagę na brak regulacji dotyczących komercyjnego wykorzystywania wizerunku dzieci w internecie, ale postulaty nie przełożyły się na projekty legislacyjne. Tymczasem rynek rośnie – według szacunków IAB Polska wartość polskiego rynku influencer marketingu przekroczyła w 2024 roku miliard złotych, a treści parentingowe stanowią jeden z najszybciej rosnących segmentów.3

Dzieci nie mają związku zawodowego

Fundamentalna różnica między dzieckiem-aktorem a dzieckiem-influencerem polega na tym, że aktor pracuje w zinstytucjonalizowanym środowisku – jest plan zdjęciowy, producent, umowa, inspektor pracy, ograniczenia czasowe. Influencer pracuje w domu, przed telefonem rodzica, bez żadnej z tych struktur ochronnych. Nie ma inspektora, który sprawdzi, ile godzin dziennie trzylatek spędził przed kamerą. Nie ma rachunku powierniczego, na który trafiają zarobki. Nie ma nawet jasnej definicji, czym jest „praca" w tym kontekście – bo przecież „to tylko zabawa", jak powtarzają rodzice w wywiadach.

Tyle że to zabawa, która generuje realne przychody, buduje realne zasięgi i zostawia realny ślad cyfrowy – ślad, którego dziecko nie może wymazać, gdy dorośnie i zdecyduje, że wolałoby nie być rozpoznawane na ulicy na podstawie filmów nagranych w wieku czterech lat. Potrzebujemy nowego Coogan Law – takiego, które rozumie, że scena XXI wieku to nie Hollywood, lecz algorytm rekomendacji, a kamera nie wyłącza się po okrzyku „cięcie".

W 2019 roku osiemnastoletnia Austriaczka pozwała swoich rodziców za publikowanie bez jej wiedzy i zgody ponad pięciuset zdjęć z jej dzieciństwa na Facebooku. Zdjęcia obejmowały wszystko – od pierwszego karmienia piersią, przez kąpiele w wannie, po wizyty u lekarza. Rodzice argumentowali, że mieli prawo dzielić się radością rodzicielstwa z przyjaciółmi. Córka odpowiedziała, że to nie była ich radość do dzielenia – to było jej ciało i jej prywatność. Sąd przyznał jej rację. Ta sprawa, szeroko komentowana w europejskich mediach, postawiła pytanie, które do dziś nie doczekało się systemowej odpowiedzi: czy dziecko musi dorosnąć, żeby móc powiedzieć „nie"?

Artykuł 16: prawo, które istnieje na papierze

Konwencja o Prawach Dziecka ONZ, ratyfikowana przez Polskę w 1991 roku, w artykule 16 stanowi wprost: „Żadne dziecko nie będzie podlegało arbitralnej lub bezprawnej ingerencji w sferę jego życia prywatnego, rodzinnego lub domowego ani bezprawnym zamachom na jego honor i reputację." Sformułowanie jest jednoznaczne. Problem polega na tym, że Konwencja powstawała w świecie, w którym ingerencja w prywatność dziecka oznaczała artykuł w brukowcu lub zdjęcie zrobione przez paparazzi – nie codzienną transmisję na żywo prowadzoną przez własnych rodziców.1

Steinberg w przełomowym artykule z 2017 roku argumentowała, że sharenting stanowi naruszenie prawa dziecka do prywatności informacyjnej – prawa do kontrolowania tego, jakie informacje na nasz temat są publicznie dostępne. Nazwała to zjawisko „naruszeniem autonomii informacyjnej" i podkreśliła, że rodzice, publikując treści o dzieciach, podejmują nieodwracalne decyzje dotyczące cyfrowej tożsamości osób, które nie są w stanie wyrazić świadomej zgody.2

Zgoda domniemana, czyli brak zgody

Rodzice publikujący zdjęcia dzieci w mediach społecznościowych zazwyczaj powołują się na domniemaną zgodę – „dziecko się uśmiecha, więc mu to nie przeszkadza" – lub na prawo rodzicielskie do podejmowania decyzji w imieniu małoletniego. Oba argumenty mają poważne luki. Trzylatek uśmiechający się do kamery nie rozumie, że jego twarz zobaczy pięćdziesiąt tysięcy obcych osób. Sześciolatka, która mówi „nagraj mnie", nie pojmuje, że nagranie będzie dostępne za dwadzieścia lat. A dziesięciolatek, który prosi rodzica o usunięcie zdjęcia, często słyszy, że „przesadza".

Prawo rodzicielskie do podejmowania decyzji w imieniu dziecka opiera się na założeniu, że rodzic działa w najlepszym interesie dziecka. Ale w sytuacji, gdy rodzic czerpie korzyści finansowe lub społeczne z publikowania wizerunku dziecka, pojawia się klasyczny konflikt interesów. Kto w takiej sytuacji chroni interes dziecka? W przypadku rozwodów istnieje instytucja kuratora procesowego. W przypadku sharentingu – nie istnieje nic.

Dorosłe dzieci sharentingu

Pierwsze pokolenie dzieci masowego sharentingu wchodzi właśnie w dorosłość – i nie jest zachwycone tym, co zastaje. Badania prowadzone przez Ouvrein i Verswijvel wskazują, że nastolatki, których rodzice aktywnie uprawiali sharenting, wykazują istotnie wyższy poziom lęku społecznego i niższe poczucie kontroli nad własnym wizerunkiem niż rówieśnicy, których dzieciństwo nie było dokumentowane publicznie.3

We Francji i Włoszech pojawiły się pierwsze sprawy sądowe, w których dorosłe już dzieci domagają się od rodziców usunięcia treści opublikowanych bez ich zgody – i odszkodowań za naruszenie prywatności. Włoski sąd w Rzymie w 2017 roku nakazał matce usunięcie wszystkich zdjęć szesnastoletniego syna z mediów społecznościowych pod groźbą kary finansowej w wysokości dziesięciu tysięcy euro. Sąd stwierdził, że prawo dziecka do wizerunku ma pierwszeństwo przed prawem rodzica do ekspresji.

Prawo do bycia zapomnianym – nadzieja czy iluzja?

RODO, w artykule 17, gwarantuje prawo do usunięcia danych – tak zwane prawo do bycia zapomnianym. Teoretycznie dorosłe dziecko może zażądać od platform usunięcia wszystkich treści opublikowanych przez rodziców. Praktycznie – internet nie zapomina. Zdjęcia, które trafiły do sieci, zostały skopiowane, udostępnione, zarchiwizowane przez Wayback Machine, wykorzystane przez systemy sztucznej inteligencji do trenowania modeli rozpoznawania twarzy. Prawo do bycia zapomnianym działa w teorii; w praktyce jest jak próba wylania wody z oceanu kubkiem.

Dlatego dyskusja nie powinna koncentrować się wyłącznie na naprawianiu szkód post factum, lecz na zapobieganiu im. Dzieci potrzebują nie tyle prawa do bycia zapomnianym, co prawa do tego, by ich prywatność była chroniona, zanim zostanie naruszona. To wymaga zmiany perspektywy – z pytania „jak usunąć to, co już wyciekło?" na pytanie „jak sprawić, żeby nie wyciekło nigdy?"

Znacie ten moment, gdy influencerka publikuje zdjęcie z podpisem „Hania dzisiaj pierwszy raz powiedziała pełne zdanie!" – i czujecie ciepło, dumę, niemal rodzicielską radość? Nie znacie Hani. Nigdy jej nie spotkaliście. Nie wiecie, jak wygląda, gdy płacze o trzeciej w nocy, ani jak reaguje, gdy nikt nie patrzy. A mimo to macie wrażenie, że ją znacie – że towarzyszycie jej dorastaniu, że jesteście częścią jej historii. To wrażenie ma nazwę, i to nazwę starszą niż internet: relacja parasocjalna.

Horton i Wohl: teoria z 1956 roku, która przewidziała TikToka

Donald Horton i Richard Wohl opublikowali w 1956 roku artykuł, który przez dekady pozostawał akademicką ciekawostką, a dziś czyta się jak proroctwo. Opisali w nim zjawisko „interakcji parasocjalnej" – jednostronnej relacji emocjonalnej, jaką widzowie telewizyjni nawiązują z osobami występującymi na ekranie. Widzowie czują, że znają prezentera, ufają mu, reagują na jego emocje – mimo że prezenter nie wie o ich istnieniu.1 Horton i Wohl pisali o telewizji. Nie mogli przewidzieć Instagram Stories, ale mechanizm, który opisali, nie tylko przetrwał – został przez media społecznościowe spotęgowany do skali, która zamazuje granicę między relacją prawdziwą a wyobrażoną.

Różnica między telewizją lat pięćdziesiątych a Instagramem lat dwudziestych jest jednak zasadnicza. Prezenter telewizyjny występował w ramie programu – widz wiedział, że ogląda przedstawienie. Influencer rodzicielski występuje w ramie codzienności – widz ma wrażenie, że zagląda do czyjegoś domu, do czyjegoś życia, do czyjegoś dzieciństwa. Format relacji na żywo, stories znikających po dwudziestu czterech godzinach i „bezcosowych" filmów nagranych telefonem buduje estetykę autentyczności, która jest w istocie najskuteczniejszą formą performansu.

Kiedy obce dziecko staje się „nasze"

Parasocjalne relacje z dorosłymi influencerami są dobrze opisane w literaturze – wiemy, że widzowie czują się związani z twórcami, że traktują ich jak przyjaciół, że reagują emocjonalnie na ich sukcesy i porażki. Ale relacje parasocjalne z dziećmi influencerów to zjawisko jakościowo inne i znacznie bardziej niepokojące. David Giles, badacz relacji parasocjalnych z Uniwersytetu w Winchester, wskazuje, że dzieci wywołują silniejszą i bardziej instynktowną reakcję emocjonalną niż dorośli – mechanizm ewolucyjny, który w kontekście mediów społecznościowych staje się podatnością na manipulację.2

Obserwatorzy rodzicielskich kont nie tylko śledzą życie dziecka – emocjonalnie w nie inwestują. Komentarze pod postami z dziećmi influencerów pełne są sformułowań typowych dla bliskich relacji: „jak ona urosła!", „nie mogę się doczekać, aż zobaczymy pierwszą comunię", „płakałam, gdy zobaczyłam, że poszedł do szkoły". To nie jest retoryka obserwatora – to retoryka kogoś, kto czuje się uczestnikiem. I właśnie ta iluzja uczestnictwa jest niebezpieczna.

Od iluzji bliskości do naruszenia granic

Relacja parasocjalna sama w sobie nie jest patologią – Horton i Wohl podkreślali, że to naturalny mechanizm psychologiczny. Problem zaczyna się, gdy iluzja bliskości prowadzi do działań w świecie rzeczywistym. A w przypadku dzieci influencerów dzieje się to niepokojąco często. Rodzice tworzący treści z udziałem dzieci raportują otrzymywanie przesyłek pocztowych adresowanych do ich dzieci od obcych osób. Opisują sytuacje, w których nieznajomi na ulicy zwracają się do ich dziecka po imieniu. Niektórzy przyznają, że musieli zmienić miejsce zamieszkania po tym, jak obserwatorzy zaczęli pojawiać się pod ich domem.

To nie są marginalne incydenty. Badania nad stalkingiem celebrytów, prowadzone między innymi przez Lorraine Sheridan z Curtin University, wskazują, że osoby wchodzące w intensywne relacje parasocjalne z medialnymi postaciami mają istotnie wyższe ryzyko zachowań przekraczających granice – od natarczywego kontaktowania się, przez fizyczne zbliżanie, po groźby.3 Gdy obiektem relacji parasocjalnej jest dziecko, ryzyko to nabiera wymiaru, o którym większość rodziców-influencerów nie chce nawet myśleć.

Praca emocjonalna, której nikt nie zlecał

Jest jeszcze jeden wymiar tego zjawiska, rzadko omawiany: emocjonalna praca, jaką dzieci influencerów wykonują nieświadomie. Dziecko przed kamerą nie tylko „jest sobą" – ono dostarcza emocji dziesiątkom tysięcy obcych ludzi. Jego radość jest konsumowana jako rozrywka. Jego smutek generuje empatię i zaangażowanie. Jego pierwsze kroki, pierwsze słowa, pierwszy dzień w szkole – to wszystko jest przetwarzane przez maszynę parasocjalnej konsumpcji emocji. Arlie Hochschild pisała o pracy emocjonalnej w kontekście stewardes i sprzedawców. Dzieci influencerów wykonują tę pracę w skali, którą Hochschild uznałaby za niewyobrażalną – i robią to za darmo, bez świadomości, bez zgody i bez możliwości odmowy.

Rodzicielski internet obiecuje autentyczność, wspólnotę, bliskość. Ale bliskość, której jedna strona nie jest świadoma, to nie relacja – to projekcja. A projekcja emocji na dziecko, które nie wybrało roli obiektu masowego przywiązania, to nie wspólnota – to eksploatacja, tyle że emocjonalna zamiast ekonomicznej. Że często jest jednym i drugim, nie czyni sytuacji mniej niepokojącą.

Niewiele tematów potrafi tak niezawodnie podnieść ciśnienie rodzicom jak pytanie o czas ekranowy. Z jednej strony stoją apokaliptyczni wizjonerzy, według których każda minuta spędzona przed tabletem wyżera dziecięcy mózg niczym kwas. Z drugiej — technologiczni optymiści przekonujący, że iPad to współczesny plac zabaw, tylko lepszy, bo bez kleszczy. Prawda, jak to zwykle bywa, nie leży pośrodku — leży gdzie indziej i wymaga znacznie więcej niuansów, niż pozwala na to twitterowy wątek.

Skąd wzięły się magiczne dwie godziny

W 2019 roku Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała wytyczne dotyczące aktywności fizycznej i czasu ekranowego dzieci poniżej piątego roku życia. Rekomendacja była jasna: zero ekranów przed pierwszym rokiem życia, maksymalnie godzina dziennie dla dzieci w wieku od dwóch do czterech lat, a w przypadku rocznych i dwuletnich maluchów — „im mniej, tym lepiej".1 Media natychmiast uprościły to do chwytliwego hasła „dwie godziny", które zaczęło funkcjonować jako uniwersalny limit dla wszystkich dzieci w każdym wieku — czego WHO nigdy nie twierdziło.

Problem z wytycznymi WHO polega na tym, że traktują czas ekranowy jako jednorodną kategorię. Godzina spędzona na oglądaniu autoplaya przypadkowych filmików na YouTube i godzina wspólnej gry edukacyjnej z rodzicem to z perspektywy rozwoju dziecka dwa zupełnie różne doświadczenia. Tymczasem w statystykach obie liczą się tak samo.

Przybylski i koniec moralnej paniki

Andrew Przybylski, psycholog z Oxford Internet Institute, od lat prowadzi badania, które systematycznie podważają uproszczoną narrację o szkodliwości ekranów. W głośnym artykule z 2017 roku, opartym na danych ponad 120 tysięcy brytyjskich nastolatków, Przybylski i Weinstein wykazali, że umiarkowane korzystanie z technologii cyfrowych nie jest w ogóle związane z pogorszeniem dobrostanu psychicznego — a w niektórych przypadkach koreluje z jego poprawą.2 Nazwał to „hipotezą Złotowłosej" — nie za dużo, nie za mało, w sam raz.

Kluczowe odkrycie Przybylskiego dotyczy jednak czegoś znacznie ważniejszego niż sam czas. To nie ilość minut przed ekranem ma największe znaczenie, lecz kontekst: co dziecko robi, z kim to robi i co w tym czasie nie robi. Trzylatek, który ogląda bajkę na kolanach mamy i rozmawia z nią o tym, co widzi na ekranie, uczy się w zupełnie inny sposób niż trzylatek pozostawiony sam z tabletem w restauracji, żeby nie przeszkadzał dorosłym.

Aktywne kontra pasywne — rozróżnienie, które naprawdę ma znaczenie

Badacze z American Academy of Pediatrics od kilku lat posługują się rozróżnieniem na czas ekranowy aktywny i pasywny. Aktywny to interakcja, tworzenie, komunikacja — dziecko rysuje na tablecie, buduje w Minecrafcie, rozmawia z babcią przez wideopołączenie. Pasywny to konsumpcja bez zaangażowania poznawczego — nieskończone przewijanie, autoplay, hipnotyczny ciąg krótkich filmików, z których żaden nie wymaga refleksji.

To rozróżnienie ma solidne podstawy neuronaukowe. Rachel Barr z Georgetown University wykazała, że dzieci poniżej trzeciego roku życia uczą się z ekranów znacznie gorzej niż z interakcji bezpośredniej — ale ta różnica, znana jako „deficyt transferu wideo", dramatycznie maleje, gdy obok dziecka siedzi dorosły, który komentuje, zadaje pytania i łączy to, co dzieje się na ekranie, z rzeczywistym doświadczeniem dziecka.3 Innymi słowy: ekran sam w sobie nie jest ani dobry, ani zły. Jest narzędziem, którego wartość zależy całkowicie od sposobu użycia.

Ale nie wszystko jest w porządku

Byłoby intelektualnie nieuczciwe zostawić dyskusję w punkcie „ekrany są neutralne". Nie są — przynajmniej nie dla wszystkich grup wiekowych i nie w każdym kontekście. Istnieją realne powody do niepokoju, szczególnie w odniesieniu do dzieci poniżej drugiego roku życia, u których intensywna ekspozycja na szybko zmieniające się bodźce wizualne może zaburzać rozwój uwagi i regulację emocji. Nie chodzi tu o demonizowanie technologii, lecz o uznanie prostego faktu: mózg rocznego dziecka rozwija się w tempie i w sposób, który wymaga przede wszystkim kontaktu z żywym człowiekiem, ruchu, dotyku i eksploracji fizycznego świata.

Drugim realnym problemem jest wypieranie. Każda godzina spędzona przed ekranem to godzina niespędzona na zabawie swobodnej, na podwórku, w interakcji z rówieśnikami. Dla starszych dzieci, które mają rozwiniętą zdolność samoregulacji, to kwestia balansu. Dla dwulatka, który dopiero buduje podstawowe kompetencje społeczne i motoryczne, każda godzina zabawy z klockami, biegania i kopania piłki ma wartość, której żadna aplikacja edukacyjna nie jest w stanie zastąpić.

Co naprawdę mogą zrobić rodzice

Zamiast liczyć minuty z zegarkiem w ręku i pogrążać się w poczuciu winy za każdą bajkę włączoną przy obiedzie, warto skupić się na zasadach, które faktycznie mają oparcie w badaniach.

Debata o czasie ekranowym nie skończy się jutro i nie powinna. Ale warto ją prowadzić na podstawie dowodów, a nie lęku. Ekrany nie zastąpią placu zabaw — ale plac zabaw nie zastąpi też dobrze zaprojektowanej aplikacji edukacyjnej. Rodzicielstwo w erze cyfrowej polega na umiejętności rozróżniania jednego od drugiego i na odwadze przyznania, że odpowiedź rzadko mieści się w nagłówku artykułu.

Kiedy w październiku 2020 roku francuski parlament jednogłośnie przyjął ustawę regulującą pracę dzieci-influencerów, większość europejskich komentatorów potraktowała to jako ciekawostkę — prawo stworzone na wyrost, pod wpływem kilku spektakularnych afer. Minęło kilka lat i okazuje się, że Francja nie zareagowała na wyrost. Zareagowała jako pierwsza na problem, z którym reszta Europy wciąż nie wie, co zrobić.

Loi n° 2020-1266: dziecko to nie pracownik, ale też nie atrakcja

Francuska ustawa, potocznie nazywana „prawem o dzieciach-influencerach", weszła w życie 20 października 2020 roku i wprowadziła zasady, które wcześniej obowiązywały wyłącznie w branży filmowej i reklamowej, na terytorium mediów społecznościowych. Kluczowy mechanizm jest prosty: jeśli dziecko poniżej szesnastego roku życia pojawia się regularnie w treściach generujących przychód, jego praca podlega tym samym regulacjom co praca dzieci-aktorów. Rodzice muszą uzyskać zezwolenie prefektury, czas „pracy" jest limitowany, a część zarobków trafia na zablokowane konto, do którego dziecko uzyska dostęp po osiągnięciu pełnoletności.1

Ustawa wprowadza również coś, co można nazwać „prawem do zapomnienia na żądanie": dziecko, po ukończeniu szesnastego roku życia, ma prawo zażądać usunięcia wszelkich treści z udziałem swojego wizerunku opublikowanych przez rodziców. Platformy są zobowiązane do realizacji takiego żądania. To rozwiązanie eleganckie w swojej prostocie — nie zabrania rodzicom publikowania, ale daje dziecku realne narzędzie odzyskania kontroli nad własnym wizerunkiem.

RODO i artykuł 8: europejski fundament, którego nikt nie egzekwuje

Francja nie działała w próżni prawnej. Ogólne rozporządzenie o ochronie danych osobowych — RODO — obowiązujące w całej Unii Europejskiej od maja 2018 roku, zawiera artykuł 8, który wprost odnosi się do przetwarzania danych dzieci. Rozporządzenie ustala, że zgoda na przetwarzanie danych osobowych dziecka w kontekście usług cyfrowych jest ważna dopiero od szesnastego roku życia — choć państwa członkowskie mogą obniżyć ten próg, nie niżej jednak niż do trzynastego roku życia.2

Problem w tym, że artykuł 8 RODO dotyczy zgody dziecka jako użytkownika usług cyfrowych — nie reguluje sytuacji, w której to rodzic publikuje dane dziecka. Mamy więc paradoks: trzynastolatek nie może sam założyć konta na Instagramie, ale jego matka może prowadzić konto z setkami zdjęć tego samego trzynastolatka, i RODO niewiele ma do powiedzenia. Francuska ustawa z 2020 roku próbuje tę lukę załatać, ale robi to wyłącznie na terytorium jednego kraju.

Brytyjski Age Appropriate Design Code: projektowanie z myślą o dziecku

Wielka Brytania, już po brexicie, poszła inną drogą. Zamiast regulować zachowanie rodziców, Age Appropriate Design Code — obowiązujący od września 2021 roku — nakłada obowiązki na platformy i twórców aplikacji. Piętnaście zasad, od domyślnych ustawień prywatności po zakaz wykorzystywania dark patterns wobec użytkowników poniżej osiemnastego roku życia, tworzy ramy, w których to projektanci technologii, a nie rodzice, ponoszą odpowiedzialność za bezpieczeństwo dzieci.

Efekty były natychmiastowe i wymierne. TikTok wyłączył powiadomienia push dla użytkowników poniżej szesnastego roku życia po godzinie 21. Instagram wprowadził domyślnie prywatne konta dla osób poniżej szesnastki. YouTube zablokował autoplay w wersji dla dzieci. Żadna z tych zmian nie wynikała z dobrej woli korporacji — wynikała z realnej groźby wielomilionowych kar nakładanych przez Information Commissioner's Office.

COPPA po amerykańsku: lekcja, czego nie robić

Na drugim brzegu Atlantyku Stany Zjednoczone próbują chronić dzieci w internecie od 1998 roku, kiedy to uchwalono Children's Online Privacy Protection Act — COPPA. Ustawa nakłada na platformy obowiązek uzyskania „weryfikowalnej zgody rodzica" przed zbieraniem danych dzieci poniżej trzynastego roku życia. Brzmi rozsądnie. W praktyce COPPA stała się studium przypadku regulacji, która osiąga odwrotny efekt od zamierzonego.3

Platformy, zamiast tworzyć bezpieczne środowiska dla dzieci, po prostu ustanawiają minimalny wiek rejestracji na trzynaście lat i umywają ręce. Weryfikacja? Pytanie o datę urodzenia, które każdy dziesięciolatek potrafi obejść. COPPA de facto stworzyła system, w którym miliony dzieci korzystają z platform „dla dorosłych" bez żadnej ochrony, bo platformom opłaca się udawać, że ich użytkownicy mają trzynaście lat. To przestroga dla europejskich legislatorów: prawo, które łatwo obejść, jest gorsze niż brak prawa, bo tworzy iluzję bezpieczeństwa.

Polska: cisza przed burzą?

Na tle Francji, Wielkiej Brytanii, a nawet Stanów Zjednoczonych polska sytuacja prawna wygląda niepokojąco pusto. Polskie prawo chroni wizerunek dziecka na podstawie kodeksu cywilnego (artykuł 23 i 24) oraz ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (artykuł 81), ale te przepisy pisano z myślą o fotografii prasowej, nie o codzianych relacjach na InstaStories. Ustawa o RODO implementująca unijne rozporządzenie ustaliła wiek cyfrowej zgody na szesnaście lat, ale — podobnie jak w reszcie Europy — nie reguluje publikowania treści z wizerunkiem dziecka przez samych rodziców.

Rzecznik Praw Dziecka wielokrotnie sygnalizował problem, ale jego kompetencje kończą się na „występowaniu do odpowiednich organów". Nie ma w Polsce instytucji, która mogłaby interweniować, gdy rodzic monetyzuje wizerunek dziecka w mediach społecznościowych — chyba że dochodzi do ewidentnego naruszenia dóbr osobistych na tyle poważnego, by uzasadnić interwencję sądu rodzinnego. To bardzo wysoki próg, który w praktyce oznacza, że ogromna szara strefa sharentingu komercyjnego pozostaje poza zasięgiem regulacji.

Co musi się zmienić

Europa potrzebuje spójnego podejścia, które połączy francuski nacisk na ochronę zarobków i prawa do zapomnienia z brytyjskim przerzuceniem odpowiedzialności na platformy. Dyrektywa Unii Europejskiej, nie zaś mozaika krajowych rozwiązań, mogłaby ustanowić minimalne standardy obejmujące obowiązkowe konta powiernicze dla dochodów generowanych z udziałem wizerunku dziecka, prawo dziecka do usunięcia treści po osiągnięciu dojrzałości cyfrowej oraz odpowiedzialność platform za aktywne wykrywanie komercyjnej eksploatacji wizerunku nieletnich.

Francja pokazała, że to nie jest utopia legislacyjna — da się uchwalić prawo, które chroni dzieci w internecie, nie zamieniając go w policyjne państwo ani nie zabraniając rodzicom dzielenia się radością z narodzin potomka. Pytanie brzmi, czy reszta kontynentu pójdzie tym śladem, zanim kolejne pokolenie dorośnie i odkryje, że jego cyfrowa tożsamość została ukształtowana bez jego udziału.